Osada z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na stanowisku Sanok 58

Obiekty nieruchome

Odkryte na stanowisku 58 w Sanoku obiekty z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza mają charakter typowo osadowy. Tak datowany materiał wystąpił w 58 przebadanych jamach. Obraz osady z tego okresu uzupełniono o jamy bez materiału zabytkowego, których cechy wypełnisk przemawiają za właśnie taką chronologią. Nie wzięto natomiast pod uwagę jam bez materiału, które w toku analiz uznano za nowożytne, współczesne lub o charakterze naturalnym. Wyróżnione struktury podzielono ze względu na ich funkcje na jamy zasobowe i gospodarcze. Wydzielono także konstrukcje słupowe, obiekty rowkowe oraz prawdopodobne palenisko.

Sanok, stan. 58. Plan stanowiska z zaznaczonymi obiektami z materiałem zabytkowym w wypełniskach.

Jamy zasobowe

Na osadach często wyróżniane są obiekty o owalnych bądź kolistych zarysach i prostokątnym lub trapezowatym profilu, które mogły być pierwotnie wykorzystywane jako magazyny – piwniczki (Kadrow 1991, s. 36; Michalski 1983, s. 156–157). Funkcjonowały zapewne na zapleczu domostwa, poza jego obrębem i były wówczas zabezpieczone np. zadaszeniami lub też mogły znajdować się w jego wnętrzu (Jarosz 2015, s. 186). Na stanowisku Sanok 58 wyróżniono 15 tego typu jam (tabela 2.1). Charakteryzują się one głównie wielowarstwowymi wypełniskami, w których zadokumentowano liczne węgle drzewne (ob. 108, 119, 163), współwystępujące także z grudkami polepy (ob. 107, 111, 118. W dwóch przypadkach w obrębie jam zarejestrowano duże kamienie (ob. 128 i 129). Przy dnie jamy 140 zalegała bardzo cienka warstwa, najprawdopodobniej będąca pozostałością poziomu użytkowego, natomiast w obiekcie 111 w spągu wyróżniono warstwę spalenizny. Niekiedy pojawiało się uwarstwienie w typie tzw. stożka przydennego, nad którym wzdłuż obrzeży wypełniska zalegały gliniaste pakiety, a pośrodku znajdowała się ciemna, nieckowata warstwa ziemi (obiekty 138 i 163; ryc. 2.3: 3; tabl. 2.7: 8; 2.9: 7). Różna jest głębokość omawianych obiektów. Zdarzają się w tej grupie jamy bardzo płytkie, w granicach 20–30 cm (obiekty 24 i 119), jak i sięgające do poziomu nawet 80 cm (obiekty 136 i 163). Średnica stropu zazwyczaj przynajmniej w jednym wymiarze przekraczała 100 cm, a jego powierzchnia wynosiła od 0,63 do nawet ponad 2 m2. Odkrywano również obiekty o mniejszej średnicy, o wymiarach pomiędzy 60 a 90 cm. Powierzchnia stropu takich obiektów oscylowała w granicach 0,36 – 0,60 m2. Należy jednak rozważyć, czy ta druga grupa rzeczywiście spełniała funkcje magazynowe. Nie można wykluczyć bowiem, że również obiekty produkcyjne lub gospodarcze mogły mieć regularnie ukształtowane profile. Po ich wykluczeniu za dolną granicę jam zasobowych można by uznać powierzchnię stropu 0,6 m2.

Sanok, stan. 58. Rzuty poziome i profile jam zasobowych 107 (1, 2) i 108 (3, 4)

Obiekty trapezowate i prostokątne rozpoznawane były zarówno na sąsiednich stanowiskach w Sanoku (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie; Tokarczyk, Ocadryga-Tokarczyk 2019, s. 8; Zielińska 2005, ryc. 5), jak i w oddalonym od nich Bachórzu 16 (Parczewski 1997, ryc. 3). W Jabłonicy Ruskiej 1 nie wyróżniono tego typu jam. Uznaje się, że przyczyną były uwarunkowania lokalne np. niesprzyjające podłoże bądź wysoki poziom wód gruntowych (Drewniak, Mazurek 2022, s. 41).

Sanok, stan. 58. Profil jamy zasobowej 140

Jamy gospodarcze

Wśród jam gospodarczych wyróżniono głównie obiekty o nieckowatych profilach (tabela 2.2). Ich wypełniska były w większości przypadków jednowarstwowe, a głębokość wahała się od zaledwie 7 do maksymalnie 44 cm (obiekt 130; tabl. 2.6: 7). Przy czym najwięcej z nich mieściło w przedziale 20–35 cm (obiekty 100, 110, 113, 135, 139, 141, 150, 177, 181, 185, 194, 199; ryc. 2.7, 2.8; tabl. 2.3: 13; 2.5: 2; 2.6: 4; 2.7: 5, 9; 2.8: 2, 7; 2.9: 4, 5; 2.10: 3, 7, 9). Można wśród nich wydzielić dwie grupy: większe jamy o przynajmniej jednym wymiarze przekraczającym 100 cm i powierzchni stropu w przedziale 0,72 – 2,53 m2 oraz mniejsze nie przekraczające 100 cm i powierzchni stropu ok. 0,5 m2 (obiekty 139, 146, 158, 166, 172, 196, 197, 198 i 199; tabl. 2.7: 9; 2.8: 3-7; 2.10: 5, 6, 8, 9). Trudno cokolwiek pewnego powiedzieć o ich funkcji. W ich wypełniskach często rejestrowano liczne węgle drzewne oraz grudki polepy. W większości przypadków w rzucie poziomym zarys jam jest mniej lub bardziej regularnie owalny. Zadokumentowane na stanowisku 58 jamy nie różnią się specjalnie od obiektów znanych z innych, badanych wykopaliskowo osad z terenu Karpat (np. Parczewski 1997, ryc. 3; 1999, ryc. 3; 2000, ryc. 3, 5; Czopek, Poradyło 2008, s. 133–144).

Sanok, stan. 58. Przykłady płytkich jam gospodarczych – 100 (1, 2) i 110 (3, 4)

Oprócz obiektów o nieckowatych profilach wydzielono też większe jamy o nieregularnych lub wannowatych kształtach. Ich funkcja również nie jest do końca jasna. Obiekt 109 zdecydowanie wyróżniał się wielkością oraz kształtem. W rzucie poziomym miał podłużny zarys o długości 500 cm i szerokości maksymalnej 154 cm. W jego wypełnisku sięgającym do 40 cm głębokości zarejestrowano materiał ceramiczny, a także grudki polepy i węgle drzewne. Podobną zawartość zadokumentowano również w przypadku jamy zlokalizowanej tuż przy zachodniej granicy obszaru badań – nr 157. Zarówno w rzucie poziomym, jak i w profilu miała ona kształt nieregularny i wymiary 190 × 216 cm. Wśród obiektów wyróżniały się też obiekty 23, 49 i 54 (tabl. 2.1: 6). Były to jedyne jamy na stanowisku , które można było przeanalizować pod kątem relacji stratygraficznych. Wydaje się, że należy traktować je jako zespół jam, być może o funkcji glinianki?- usunąć pytajnik, na co wskazuje także jednolity materiał zabytkowy zarejestrowany w obiektach 23 i 49.

Sanok, stan. 58. Rzuty poziome i profile jam gospodarczych 109 (1, 2) i 157 (3, 4)

Zupełnie odrębnie należy potraktować obiekty 41, 55, oraz 57 (tabl. 2.1: 13; 2.3: 1, 5). Ich nieregularny kształt w rzucie poziomym (ob. 55 i 57) oraz wypełniska w postaci brązowej słabo zbitej ziemi z widocznymi korzeniami wskazują, że były to prawdopodobnie zaciemnienia pochodzenia naturalnego. Zostały uwzględnione w analizie ze względu na pojedyncze fragmenty ceramiki, które dostały się do ich wypełnisk wtórnie.

Palenisko

Na stanowisku Sanok 58 zarejestrowano również płytki obiekt 167, który zachował się w postaci silnie przepalonej gliny o barwie czerwonobrązowej. Takie charakterystyczne wypełnisko wskazuje, że miejsce to długotrwale poddawano wysokiej temperaturze i nie jest wykluczone, że pierwotnie funkcjonowało tu ognisko bądź palenisko. Ślady palenia ognia na osadach z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza były rejestrowane sporadycznie. Znany jest obiekt o podobnych cechach z osady w Warzycach, jednak nie jest on jednoznacznie wiązany z paleniskiem (Czopek, Poradyło 2008, ryc. 93, s. 143).

Sanok, stan. 58. Strop obiektu 167

Konstrukcje słupowe

Obraz osady z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na stanowisku 58 uzupełniają liczne jamy posłupowe. Wyróżniono 5 wyraźnych skupisk (ryc. 2.12; tabl. 2.11-2.13) oraz dołki, które nie były związane z żadnymi konstrukcjami. Pojedyncze jamy posłupowe zarejestrowano również w rejonie kolistego obiektu rowkowego nr 10. Trudno jednak określić, czy były z nim bezpośrednio związane.

Sanok, stan. 58. Porównanie konstrukcji słupowych zarejestrowanych na stanowisku.

Skupisko I zarejestrowano na arach H6 i H7, w odległości ok. 5 m na północ od obiektu rowkowego nr 10. W grupie tej zarejestrowano 12 jam posłupowych, głównie o U-kształtnych profilach. Wyróżniono też obiekty o prostokątnym, V-kształtnym i nieckowatym kształcie. W większości przypadków dołki posłupowe miały owalny zarys w rzucie poziomym. Jedynie jama 6 rysowała się jako prostokątna na poziomie odkrycia. Analiza wypełnisk omawianych obiektów wykazała, że ob. 5, 6, 11, 12 i 13  znajdujące się we wschodniej części skupiska były podobne do siebie, a ich głębokość mieściła się w przedziale 20–35 cm. Prawdopodobnie pierwotnie wchodziły w skład jednej konstrukcji o prostokątnym zarysie i wymiarach 2,40 × 3,10 m (tabl. 2.11). Obiekty w zachodniej części skupiska były bardziej zróżnicowane, zarówno pod kątem struktury wypełnisk, jak i ich głębokości. Najpłytsze obiekty w tej części miały jedynie 7 cm, najgłębsze natomiast osiągały 23–24 cm. Trudno jednoznacznie wskazać tutaj ewentualny zarys konstrukcji.

Sanok, stan. 58. Profile dołków posłupowych ze skupiska I

Kolejne skupisko odkryto na arach J5 i J6, ok. 7 m na południe od obiektu rowkowego nr 10. W jego skład wchodziło 9 obiektów: 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94 i 95 (tabl. 2.1: 16, 17; 2.3: 2; 2.11: 2). Podobnie jak w poprzednim przypadku i tutaj dominowały jamy o profilach U-kształtnych, chociaż wyróżniono również obiekty nieckowate i bardziej nieregularne. W czterech przypadkach w profilach zaobserwowano także wyraźnie negatyw po słupach. Ich rozkład wskazuje, że przynajmniej 6 z nich mogło tworzyć zwartą konstrukcję w postaci prostokąta o wymiarach 2,10 × 4,50 m. Niewykluczone, że pozostałe 3 słupy również tworzyły konstrukcję, jednak jej kontynuacja znajdowałaby się już poza obszarem badań.

Sanok, stan. 58. Rzuty poziome i profile jam posłupowych 88 (1, 2) i 89 (3, 4)

Na wschód od obiektu rowkowego nr 20 na arach G7 i G8 wyróżniono kolejne 6 jam posłupowych: 22, 25, 26, 31, 32 i 33 (tabl. 2.1: 9, 11; 2.12: 1). Większość z nich miała prostokątny bądź U-kształtny profil. Jedynie ob. 26 był w profilu nieckowaty (tabl. 2.1: 11). Wszystkie rysowały się na poziomie odkrycia jako owalne zaciemnienia. W przypadku ob. 31 i 32 w profilu widoczne były również negatywy słupów (tabl. 2.12: 1). Jamy nr 22, 31, 32 i 33 były bardzo dobrze zachowane, a ich głębokość mieściła się w przedziale 46–55 cm. Układały się one w prostokątny kształt o wymiarach 2,90 × 3,10 m. Pozostałe obiekty były wyraźnie płytsze (17 cm i 24 cm) i znajdowały się już poza prawdopodobną konstrukcją.

Prostokątne pozostałości zabudowy o wymiarach 2,90 × 3,40 m odkryto też w północnej części badanego obszaru na arze D6. W jej skład wchodziły obiekty nr 186, 187, 188 i 189 (tabl. 2.12: 2). Były to niezbyt głębokie owalne jamy o nieckowatych profilach i głębokości pomiędzy 16 a 22 cm.

Największe skupisko – 22 dołków posłupowych – wyznaczono na arach G4, G5, H4 i H5 (tabl. 2.13). Rozlokowane one były na zbliżonej do prostokąta powierzchni zajmującej ok. 120 m2 i współwystępowały z obiektami zarówno zasobowymi, jak i gospodarczymi. W północno-zachodniej części obszaru zajmowanego przez dołki posłupowe wyróżniono również palenisko. Trudno tutaj jednoznacznie wytyczyć konkretny zarys konstrukcji. Nie da się jednak nie zauważyć, że w miejscu tym funkcjonowała jakiegoś rodzaju zabudowa o większych wymiarach i wewnętrznym podziale. Dołki w tej strefie miały zróżnicowane kształty oraz wymiary. Ich profile były U-kształtne, prostokątne, nieckowate lub bardziej nieregularne. Jedynie dwa obiekty przekroczyły głębokość 30 cm – ob. 151 i 164. W przedziale 20–30 cm mieściły się jamy: 115, 116, 143, 144, 169. Do najpłytszych jam, poniżej 10 cm, zaklasyfikowano ob. 122 i 172 - usunąć. Pozostałe mieściły się w przedziale 10–20 cm.

We wschodniej części polskich Karpat obecność zabudowy słupowej na osadach z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza stwierdzono w Warzycach, stan. 17 (Czopek, Poradyło 2008, ryc. 3, 127, s. 144–146). Wyróżnione tam budynki należy łączyć z młodszym horyzontem zasiedlenia tego stanowiska, czyli materiałami typu Niepla. Konstrukcje słupowe z Sanoka 58 wydają się nieco starsze chronologicznie. Ze względu na współwystępowanie materiałów z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na stanowisku 59-60 w Sanoku niemożliwe było uściślenie chronologii znajdującej się tam zabudowy słupowej. Wyróżniono jednak, podobnie jak na stanowisku 58, konstrukcje prostokątne o niewielkich wymiarach, ale także bardziej rozbudowane pozostałości zabudowy (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie).

Sanok, stan. 58. Rzuty poziome i profile obiektu rowkowego 10 (1-3) oraz sąsiadujące z nim dołki posłupowe 35 (3) i 44 (4)

Rozplanowanie przestrzenne osady

Brak pozostałości innych kultur na stanowisku w Sanoku 58 stwarza okazję do szerszej analizy przestrzennej osady. W jej trakcie uwzględniono nie tylko obiekty pewne – datowane materiałem zabytkowym, ale także jamy o pradziejowych wypełniskach, niezawierające w swoich wypełniskach zabytków. Warto jednak zauważyć, że osada nie została rozpoznana w całości. Należy liczyć się z jej kontynuacją poza przebadanym pasem drogowym, po jego południowo-zachodniej stronie.

Na stanowisku wyróżniono obiekty zasobowe, mniejsze obiekty o podobnych cechach, obiekty gospodarcze oraz skupiska jam posłupowych. Grupowały się one w zdecydowanej większości w zachodniej części badanego obszaru i od strony wschodniej ograniczone były rowkiem nr 20. Obiekty o charakterze osadowym tworzyły w tej strefie 3 wyraźne skupiska. Wysunięte najbardziej na północ skupisko na arach D5-D7, E5 i E6 zajmowało przestrzeń ok. 120 m2. W jego skład wchodziły zarówno jamy zasobowe, jak i obiekty o charakterze gospodarczym. Te pierwsze zlokalizowane były bardzo blisko siebie (w odległości ok. 0,8 – 1 m), tworząc niewielkie zgrupowanie na południowym krańcu omawianego skupiska. Jamy gospodarcze znajdowały się w nieco większych odległościach od siebie (1,2 – 6,0 m). W strefie tej, na jej północnym krańcu wyróżniono również pozostałość niewielkiej konstrukcji słupowej o prostokątnym zarysie (konstrukcja IV).

Kolejne skupisko (centralne) wyróżnione na arach F5, F6, G5 i G6 rozdzielone było od poprzedniego pustą przestrzenią o szerokości ok. 9 m. W strefie tej zadokumentowano głównie jamy zasobowe i podobne formy o mniejszych rozmiarach, które oddalone były od siebie o 1,5 – 6,0 m i układały się po łuku wokół pustej przestrzeni. Wraz z pojedynczymi dołkami posłupowymi i obiektami gospodarczymi tworzyły przestrzeń ok. 160 m2.

Nie udało się ustalić funkcji dużego, wannowatego obiektu nr 109. Wydaje się on jednak oddzielać kolejne skupisko obiektów (południowe) zlokalizowane na arach G4, G5, H3-H5 i I4. Przestrzeń ta zajęta jest głównie przez dołki posłupowe i wraz z towarzyszącymi im obiektami tworzy zamkniętą przestrzeń o powierzchni 120 m2  . W miejscu tym funkcjonowała jakiegoś rodzaju większa konstrukcja słupowa, zapewne z wewnętrznym podziałem. W jej wnętrzu mogły znajdowały się również piwniczki – 140 i 163. W omawianej strefie znajduje się też palenisko – po północno-zachodniej stronie oraz nieregularna jama 157 – na jej południowo-zachodnim krańcu.

Poza główną częścią osady, 70 metrów na południowy wschód od niej odkryto kolejne skupisko jam osadowych (południowo-wschodnie). Obiekty te znajdowały się na niewielkiej przestrzeni – ok. 60 m2 i ulokowane były bardzo blisko siebie w dwóch rzędach. Tylko jama 195 miała regularny profil i można by ją uznać za spełniającą funkcje zasobowe. Pozostałe były płytkie i miały nieckowate profile. We wschodnim rzędzie fragmenty naczyń zarejestrowano w obiektach 198 i 199, natomiast w zachodnim rzędzie jedynie w obiekcie 191. Materiał zabytkowy nie odbiegał technologicznie od ceramiki z epoki brązu. Jego niewielka ilość oraz cechy obiektów wskazują, że najprawdopodobniej omawiane jamy miały charakter produkcyjno-gospodarczy. Może wskazywać na to również ich lokalizacja poza właściwą osadą.

Sanok, stan. 58. Rozplanowanie przestrzenne osady

Poza główną częścią osady, wydzieloną przez łukowaty rowek, znajdowała się również jedna z konstrukcji słupowych (konstrukcja III). Miała ona jednak podobne cechy do pozostałych odkrytych na stanowisku (prostokątny zarys i niewielkie wymiary). W odległości ok. 5 m od niej zarejestrowano natomiast zespół jam 23/49/54 będący zapewne reliktem glinianki.

Pozostałości zabudowy słupowej przypuszczalnie po zabudowie mieszkalnej zarejestrowano również po dwóch stronach kolistego rowka o średnicy ok. 6,10 m. W obydwóch przypadkach były to prostokątne konstrukcje o zbliżonych wymiarach (konstrukcja I i II). Sam kolisty rowek ulokowany był centralnie względem łukowatego ob. 20, po jego zachodniej stronie.

Opisane zgrupowania jam wydają się być zwarte chronologicznie i można je datować zapewne na najmłodszy okres epoki brązu. Jedynie obiekt 100 był nieco późniejszy i wyznaczał już koniec osady oraz pojawienie się nowych trendów kulturowych.

Analiza rozplanowania przestrzennego wykazała, że dla osady 58 w Sanoku charakterystyczne było występowanie obiektów w zwartych skupiskach. Mogły być one oddalone od siebie o kilka, ale także kilkadziesiąt metrów. Wyróżniono zgrupowania zarówno związane tylko z prawdopodobną zabudową mieszkalną (konstrukcje I, II, III), jak i strefy mieszane o mieszkalno-magazynowo-produkcyjnym charakterze (skupisko północne i południowe). Wyodrębniono także strefy, gdzie dominowały jamy zasobowe (skupisko centralne) oraz obiekty gospodarcze (skupisko południowo-wschodnie). Interesująco prezentują się też odkryte obiekty rowkowe. Widoczne jest wyraźnie, że główna część osady wydzielona była przez łukowaty ob. 20, który tworzył pierwotnie zapewne rodzaj palisady lub płotu. Niewykluczone jest również, że kolisty obiekt rowkowy spełniał funkcję niewielkiej zagrody dla zwierząt. Na podstawie badań w Sanoku 58 wydaje się, że cechą osad z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w strefie karpackiej jest zróżnicowana zabudowa słupowa w postaci zarówno niewielkich, prostokątnych budynków, ale także bardziej rozbudowanych konstrukcji. Potwierdzają to również badania na sąsiednim stanowisku w Sanoku 59-60 (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie) czy oddalonym na północ stanowisku 1 w Jabłonicy Ruskiej (Drewniak, Mazurek 2022, plan 1).

Zabytki ruchome

Ceramika

Cechy technologiczne

Materiał ceramiczny odkryty na stanowisku Sanok 58 można łączyć z epoką brązu i wczesną epoką żelaza. Tak należy datować 679 fragmentów. Z tej liczby 47 pochodzi z podczyszczania arów lub z hałd humusu. Pozostałe znaleziono w wypełniskach obiektów.

Część naczyń nie ma jednej albo obydwu powierzchni lub została silnie wtórnie przepalona, dlatego analizie technologicznej poddano zbiór 645 fragmentów. Ze względu na kolor wypału wydzielono cztery grupy technologiczne z następującym udziałem procentowym:

• ceramika o powierzchniach zewnętrznych czarnych, wewnętrznych szarobrunatnych (0,31%);
• ceramika o powierzchniach zewnętrznych szarobrunatnych, wewnętrznych czarnych (31,32%);
• ceramika o powierzchniach z obydwu stron szarobrunatnych (64,34%);
• ceramika o powierzchniach z obydwu stron czarnych (4,03%).

Podobne zestawienie technologiczne wykonano dla osady w Warzycach (Czopek, Poradyło 2008, s. 149–155). Porównanie ceramiki z tych dwóch stanowisk utrudnia zastosowany różny sposób przeliczania danych. W obydwu przypadkach zauważalna jest jednak dominacja naczyń o powierzchniach z obydwu stron szarobrunatnych oraz duży, bo przekraczający 30%, udział ceramiki o barwie na zewnątrz szarobrunatnej, a wewnątrz czarnej. Pozostałe dwie grupy technologiczne występują w niewielkich ilościach. Udział skorup o powierzchniach z obydwu stron czarnych waha się w granicach 4–5%. Jeszcze mniejsza jest ilość naczyń na zewnątrz czarnych, a od środka szarobrunatnych. Na stanowisku 58 w Sanoku takie cechy posiadają zaledwie dwie skorupy. Podobny rozkład ilościowy grup technologicznych zaobserwowano również na stanowisku w Jabłonicy Ruskiej 1 (Drewniak, Mazurek 2022, Tabela 6.1), czy na niedawno badanym stanowisku 4 w Równem (Drewniak et al. 2024, s. 12).

Prawie 55% fragmentów odkrytej ceramiki ma z obydwu stron gładkie powierzchnie. Pozostałe przynajmniej z jednej są szorstkie. Zdarza się celowe schropowacenie naczynia od zewnątrz, m.in. poprzez obmazywanie palcami.

W masie ceramicznej, z której wylepiano naczynia, dominuje domieszka tłucznia kamiennego i ceramicznego. Takie cechy technologiczne posiada 69,28% skorup. Rzadziej występuje domieszka tłucznia ceramicznego wraz z piaskiem (13,67%) oraz samego tłucznia kamiennego (7,53%) lub ceramicznego (5,68%). Inne sposoby schudzania gliny do produkcji naczyń to dodawanie samego piasku (3,53%), względnie piasku i tłucznia kamiennego (0,31%).

W obrębie karpackiej doliny Sanu bardzo charakterystyczna jest ceramika z gruboziarnistą domieszką czarnego tłucznia kamiennego (np. Drewniak, Mazurek 2022; Tokarczyk, Ocadryga-Tokarczyk 2019). Licznie występuje ona również na stanowisku 58 w Sanoku. Na powierzchniach skorup i w przełomach z łatwością można zauważyć jej okruchy. Stosowano też inne rodzaje tłucznia kamiennego, ale nieco rzadziej.

Pod względem technologicznym omawiana ceramika wydaje się być bardzo podobna do materiałów ze stanowiska 16 w Sanoku-Olchowcach (Zielińska 2005, s. 198). Dużo zbieżności można wykazać także z osadą w Warzycach, stan. 17 (Czopek, Poradyło 2008, s. 149–155). Porównania z materiałami położonymi bardziej na północ, już poza Karpatami, nie mają większego sensu, ponieważ jest to strefa o zupełnie odmiennej tradycji kulturowej.

Naczynia wazowate

W wypełnisku jamy 157 znaleziono kilka wyklejających się fragmentów naczynia wazowatego o podkreślonym załomie brzuśca i wyodrębnionej, stożkowatej szyjce. Zaopatrzono je zapewne w dwa wałkowate uszka. Naczynie zdobione było ornamentem płytkich rowków, ale na podstawie zachowanych niewielkich fragmentów nie sposób wiarygodnie odtworzyć ich układu. Dekoracja obejmowała co najmniej załom brzuśca i dolną partię szyjki. Jak na naczynia wazowate nasz egzemplarz cechuje wyjątkowa niestaranność wykonania. Powierzchnie nie należą do zbyt równych, wewnętrzna ma ciemnoszarą, a zewnętrzna ciemnoszarobrunatną barwę.

Wazy zaopatrzone w uszka znamy m.in. z osady w Jabłonicy Ruskiej 1 (Drewniak, Mazurek 2022, tabl. 6.28: 2) czy też z pobliskiego cmentarzyska w Sanoku-Olchowcach 16 (Zielińska 2005, tabl. VII: 12; VIII: 8, 10). Żadne z odkrytych tam naczyń nie stanowi jednak dokładnej analogii do naszego. Różni je kształt, zdobienie i cechy technologiczne. Identyczny profil ma natomiast fragmentarycznie zachowane naczyńko z osady w Hłomczy na północ od Sanoka, zdobione pionowymi kanelurami i guzkami (Muzyczuk, Pohorska-Kleja 1994, tabl. XXIII: 4). Znaleziono je w jamie 39 wraz z ułamkami mis z dekoracją szerokich, skośnych kanelur na brzuścach (Muzyczuk, Pohorska-Kleja 1994, tabl. XXII: 13, 27; XXIII: 1). Sądząc po przytoczonych analogiach, chronologię tego typu naczyń należy odnosić do młodszego i schyłkowego okresu epoki brązu.

Przypuszczalnie z naczyń wazowatych mogą też pochodzić niektóre fragmenty brzegów (m.in. tabl. 2.4: 2, 6-8) lub wyklejonych partii przydennych . Oczywiście nie ma jednak co do tego pewności, ponieważ są to zbyt małe ułamki ceramiki lub za mało charakterystyczne. Tym bardziej nie da się nic powiedzieć o ich datowaniu. Za przynależnością do tej kategorii naczyń świadczy nie tylko sposób ukształtowania tych brzegów, ale również cechy technologiczne (m.in. czarne powierzchnie wewnętrzne lub staranniej wygładzone).

Garnki

Mieszkańcy osady na stanowisku 58 o wiele częściej niż naczyń wazowatych używali garnków. Niestety, tylko w jednym przypadku są to większe, wyklejone fragmenty dające wgląd w formę całego naczynia . Na ogół mamy bowiem do czynienia z niewielkimi ułamkami brzegów lub brzuśców.

W analizowanym materiale dominują garnki o powierzchniach szorstkich lub nawet celowo obmazywanych palcami . Zdarzają się również naczynia gładkościenne. W domieszce przeważa tłuczeń kamienny, w tym o czarnej barwie, zapewne z rogowca. Bardzo charakterystyczne są duże ziarna tej skały widoczne na powierzchniach i w przełomach skorup. Często towarzyszy mu domieszka ceramiczna. Ta ostatnia wydaje się typowa zwłaszcza dla zdobionych plastycznie garnków z jamy 100.

Analiza typologiczna garnków z badanej osady nie jest łatwa z powodu silnego rozdrobnienia materiału. Przy niektórych fragmentach nie możemy być nawet pewni, czy właściwie określamy formę naczynia . Najliczniejsze wydają się być garnki o esowatych profilach, czyli mniej lub bardziej rozchylonych na zewnątrz brzegach . Formy bardziej jajowate w kształcie reprezentuje ułamek brzegu z jam 110 . Z kolei w obiekcie 100 odkryto kilkanaście fragmentów garnków zdobionych listwami z dołkami palcowymi . Nie ma wśród nich brzegów lub innych charakterystycznych elementów, które pozwoliłyby na rekonstrukcję całych form.

Garnki stanowią bardzo uniwersalną i szeroko rozpowszechnioną kategorię ceramiki. Jako najprostsze naczynia i zapewne najczęściej używane w gospodarstwie w małym stopniu podlegały zmianom stylistycznym. Z tych powodów – z nielicznymi wyjątkami – są w zasadzie bezużyteczne, jeśli chodzi o datowanie materiałów, wśród których występują. We wschodniej części polskich Karpat garnki można znaleźć na stanowiskach osadowych i sepulkralnych datowanych na środkowy (Bober 1992, tabl. I: 1, 10; II: 4; Ginalski 1992, ryc. 4, a, b; Pohorska-Kleja, Zielińska 1992, tabl. II: 4, 6, 7), młodszy i najmłodszy okres epoki brązu (Gedl 1998, tabl. XXXV: 5, 7; XXXVI; XXXVII: 1-3, 7-10; Zielińska 2005, tabl. I: 1, 4; II: 4, 17, 25; III: 3, 6, 7; IV: 1, 3, 29; V: 1, 4, 5; VI: 1-3; VII: 7, 11; VIII: 1, 5, 13; IX: 1, 10; Czopek, Poradyło 2008, s. 57–159). Do wspomnianych wyjątków należą garnki zdobione plastycznymi listwami z dołkami palcowymi. Formy tego typu odkryto w Dołach Jasielsko-Sanockich m.in. na osadach w Niepli 3 (Gancarski 1989, ryc. 5: 9; Gedl 1998, tabl. XXXII: 8, 11-14), we Wrocance 14 (Gancarski 1992, ryc. 7: 7-8), w Korczynie 13 (Poleska 2008, ryc. 8: 21; 9: 1-6; 12: 15-16; 11: 12-13; 13: 1-3, 9-10, 14; 16: 1-2, 5; 22: 1-2, 4-5) i Warzycach 17 (Czopek, Poradyło 2008, tabl. II: 4; XIV: 4; XV: 4; XVIII: 9; XIX: 1; XXII: 20; XXIII: 4, 10, 13; XXIV: 2-3; XXVI: 1-2, 4, 7; XXVII: 6-7, 9; XXXVII: 17; XXXVIII: 8). W tej części Karpat materiały te zostały wyróżnione jako typ Niepla (Czopek, Poradyło 2008, s. 181, 184), a na terenach położonych bardziej na zachód, zwłaszcza w Kotlinie Sądeckiej, jako zespoły Zabrzeż – Podegrodzie (Madyda-Legutko 1995). Zgodnie datuje się je na wczesną epokę żelaza i ewentualnie początki okresu lateńskiego. Z najbliższych terytorialnie analogii można wymienić fragmenty zdobionych w ten sposób garnków ze znajdującego się w odległości 1 km stanowiska Sanok 59-60 (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie), z Hłomczy (Muzyczuk, Pohorska-Kleja 1994, tabl. XVII: 4, 15-16, 19-20; XVIII: 1), z Jabłonicy Ruskiej 1 (Drewniak, Mazurek 2022, tabl. 6.15: 4; 6.18: 6; 6.19: 3, 4, 6, 9-11; 6.22: 7; 6.32: 2, 4-6) czy ze stanowiska 16 w Sanoku-Olchowcach (Zielińska 2005, tabl. I: 10-11; III: 18; VII: 2-3). W jamie 35 w Hłomczy materiał ten występował razem z brzegiem naczynia z rzędem dziurek pod krawędzią wylewu (Muzyczuk, Pohorska-Kleja 1994, tabl. XVIII: 4), co sugeruje związek z grupą tarnobrzeską.

Misy

Na badanej osadzie w Sanoku misy stanowią najlepiej zachowaną kategorię naczyń. Stosunkowo często odkopane fragmenty wyklejają się w większe całości, umożliwiając odtworzenie niemal całej formy naczynia. Ułamki mis odkryto w pięciu obiektach: 100, 108, 110, 111 i 150. W jednej z jam były to fragmenty aż trzech różnych naczyń. Przypuszczalnie z misy pochodzi również partia przydenna znaleziona w obiekcie 110. Sugeruje to sposób jej ukształtowania.

Na żadnej z odkrytych na stanowisku 58 mis nie zauważono zdobienia. W analizowanym materiale ceramicznym jest to kategoria naczyń najstaranniej wykonanych. Ich powierzchnie bywają nawet silnie wygładzone. Często barwa powierzchni wewnętrznej jest ciemniejsza niż zewnętrznej.

Przykładem klasycznej misy ostro profilowanej są fragmenty naczynia z jamy 150. Jej brzeg jest stosunkowo silnie wychylony na zewnątrz, a załom wyraźnie podkreślony. Łagodniejszym profilowaniem charakteryzują się ułamki mis z trzech innych obiektów. Pierwszy z wymienionych fragmentów pochodzi z dość głębokiego naczynia, o silnie ścienionym brzegu. Średnice jego wylewu i brzuśca są prawie równe, co dotyczy też dwóch pozostałych wymienionych tu mis. Te ostatnie reprezentują jednak płytsze formy, z krótkim brzegiem i minimalnie rozchylonym wylewem.

Od dawna misy profilowane uważa się za mało przydatne, jeśli chodzi o próby uściślenia chronologii materiałów (Gedl 1994, s. 38). We wschodniej części polskich Karpat formy takie występują głównie w zespołach z epoki brązu, ale okazy łagodniej profilowane pojawiają się także w materiałach datowanych na wczesną epokę żelaza (Czopek, Poradyło 2008, s. 171, 175). Częste na opracowywanym stanowisku łagodnie profilowane misy o szerokości wylewu porównywalnej z brzuścem wydają się typowe dla rejonu Sanoka (Gedl 1998, tabl. XLIV: 2-4; Zielińska 2005, tabl. III: 10, 15; V: 9; VII: 8-9).

O wiele lepszym wyznacznikiem chronologii jest misa o brzegu zagiętym do środka, której fragmenty znaleziono w jamie 100. Naczynia takie uchodzą za typowe dla wczesnej epoki żelaza, choć pojawiają się już pod koniec epoki brązu (Moskwa 1976, s. 75; Gedl 1994, s. 42–43). W przypadku egzemplarza sanockiego odkryte wraz z nim fragmenty zdobionych plastycznie garnków jednoznacznie wskazują na związek z tzw. materiałami typu Niepla (Czopek, Poradyło 2008, s. 181, 184; Drewniak, Mazurek 2022, s. 55). Datuje się je na wczesną epokę żelaza.

Formami dość osobliwymi są fragmenty dwóch zapewne głębokich mis o górnej partii powyżej załomu skierowanej do środka i lekko, łukowato wygiętej. Średnice ich wylewów są wyraźnie mniejsze od brzuśców, a cały kształt dwustożkowaty. Podobne naczynia znamy m.in. z osad w Sanoku-Olchowcach 16 (Zielińska 2005, tabl. V: 7) i Korczynie 13 (Poleska 2008, ryc. 5: 5; 7: 1-2, 9), a także ze stanowisk położonych już na północnym przedpolu Karpat (Czopek et al. 2014, tabl. XXIV: 13; XXVI: 5; Glinianowicz et al. 2016, tabl. XIV: 15; XXI: 18). Materiały, w kontekście których wystąpiły, wskazują na możliwość ich datowania zarówno na epokę brązu, jak i wczesną epokę żelaza.

Zdobienie naczyń

W części opracowania poświęconej garnkom omówiono ornamentykę plastyczną w postaci listew z dołkami palcowymi. Z innych motywów zdobniczych na naczyniach z Sanoka pojawiają się żłobki, rzędy krótkich nacięć oraz wąskie linie ryte. Tego rodzaju ornamentyka jest powszechna w szeroko rozumianym środowisku kultury łużyckiej. Za nieco bardziej oryginalne trzeba uznać grupy czy też strefy linii rytych. Podobna dekoracja pojawia się na naczyniach z nieodległego stanowiska 16 w Sanoku-Olchowcach (Zielińska 2005, tabl. IV: 20; VII: 12; VIII: 10) czy sąsiedniego stanowiska 59-60 (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie).

Zabytki wydzielone

Zabytki metalowe

W wypełnisku jamy 118 wraz z przęślikiem i ciężarkiem tkackim znaleziono drobne fragmenty brązowego przedmiotu, przypuszczalnie blaszki. Były one w bardzo złym stanie i na tyle małe i niecharakterystyczne, że nie udało się ustalić, z jakiego zabytku pochodzą.

Nie mamy takich problemów ze znaleziskiem z obiektu 120. Odkryto tam dno naczynia wykonanego z brązu. Było ono mocno zniszczone, a jego zachowane wymiary wynosiły 9,5 × 11 cm. Samo dno natomiast było łukowato wygięte, miało średnicę 8 cm i 2 mm grubości. Ścianki zostały zachowane w bardzo małym stopniu, dlatego też nie da się dokładnie określić, z jakim typem naczynia mamy w tym przypadku do czynienia. Podobne części naczyń wykonanych z brązu odkryto w depozycie z Zarszyna (skarb II) (Kotowicz 2022, ryc. 5). Formy te były półkuliste. Trzy z nich były niezdobione, dwie natomiast pokryte były wybijanymi lub wytłaczanymi motywami. Analogiczne formy do czarek z Zarszyna występują w zespołach słowackich, czeskich, niemieckich, rumuńskich, węgierskich, ale też polskich (Blajer 2022, s. 45–47). Sam wspomniany zespół został wydatowany na HaB3 (Blajer 2022, s. 47). W przypadku formy z Sanoka nie da się tak precyzyjnie zawęzić chronologii. W świetle pozostałych odkryć na stanowisku można ogólnie datować ją na schyłkowy okres epoki brązu.

Sanok, stan. 58. Dno naczynia z brązu odkrytego w ob. 120

Przęśliki

W dwóch jamach, o numerach 110 i 118, znaleziono gliniane przęśliki. Są to okazy o zupełnie różnych kształtach. Pierwszy z nich to forma dwustożkowata (tabl. 2.5: 3), natomiast drugi należy do egzemplarzy dużych, płaskich (tabl. 2.6: 2). Ten ostatni wydaje się dość typowy dla tej części Karpat (Gedl 1998, tabl. XLIV: 8; Czopek, Poradyło 2008, tabl. XVIII: 5; XX: 10). Dla drugiego trzeba szukać analogii aż w Kotlinie Sądeckiej (Madyda-Legutko 1995, ryc. 12: 2).

Ciężarek tkacki

W jamach z tzw. materiałami typu Niepla często występują fragmenty dużych ciężarków tkackich o kształcie ściętego ostrosłupa z otworem u góry (Gancarski 1992, ryc. 8: 2-4; Czopek, Poradyło 2008, tabl. II: 2-3; IV: 2). Jak do tej pory we wschodniej części polskich Karpat zabytki takie datowane na epokę brązu wyróżniono jedynie na sąsiednim stanowisku Sanok 59-60 w obiekcie 653/59 (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie). Na stanowisku 58 w Sanoku tego rodzaju ciężarek tkacki znaleziono w wypełnisku jamy 118 (tabl. 2.6: 3). Towarzyszył mu duży, płaski przęślik (tabl. 2.6: 2). Brak innych znalezisk uniemożliwia potwierdzenie chronologii zespołu.

Datowanie osady

Na wczesną epokę żelaza można z całą pewnością datować jamę 100. Jej inwentarz wykazuje cechy typowe dla tego właśnie okresu. W takich ramach czasowych należy umieszczać użytkowanie garnków zdobionych listwami plastycznymi i misy o brzegu zagiętym do środka. Cechy technologiczne zespołu również odpowiadają materiałom typu Niepla (Czopek, Poradyło 2008).

Pozostałe materiały odkryte na stanowisku 58 w Sanoku wydają się nieco starsze. Brak wśród nich zabytków umożliwiających doprecyzowanie chronologii. Duża ilość fragmentów mis profilowanych i garnków o esowatych profilach, przy jednoczesnym braku ornamentyki guzowej sugeruje chronologię w granicach młodszego i najmłodszego okresu epoki brązu. Zauważalne są liczne podobieństwa stylistyczne i technologiczne z osadą i cmentarzyskiem w Sanoku-Olchowcach 16 (Zielińska 2005), datowanymi na schyłek epoki brązu (Gedl 1998, s. 134).

W tej sytuacji ta część nieco starszych chronologicznie materiałów ze stanowiska 58 odpowiadałaby IV fazie osadniczej, wyróżnionej w polskich Karpatach przez M. Gedla (1998, s. 85–86, 145–147). Osadnictwo istniejące w tym czasie w dolinie górnego Sanu – zdaniem tego badacza – związane jest z ludnością grupy tarnobrzeskiej, ale jednocześnie wykazuje silne południowe wpływy. Znacznie różni się od klasycznych materiałów grupy tarnobrzeskiej z terenów na północ od Karpat.

Zestawiając powyższe uwagi, można zaryzykować twierdzenie, że osada na stanowisku 58 w Sanoku funkcjonowała w schyłkowym okresie epoki brązu, a jej użytkowanie zakończyło się wraz z pojawieniem się pewnych zmian kulturowych, których materialnym przejawem jest obecność garnków zdobionych listwami plastycznymi. Taka hipoteza zakładałaby ciągłość istnienia osady. Warto zauważyć, że z bardzo podobną sytuacją mamy do czynienia na wspomnianym już wielokrotnie stanowisku 16 w Sanoku-Olchowcach. Także i tam najmłodszy horyzont materiałów wyznaczają pojedyncze znaleziska zdobionych listwami garnków.

Literatura

Blajer W.
2022 Analiza typologiczno-stylistyczna i chronologiczna przedmiotów ze skarbów odkrytych w Falejówce (skarb II), Zarszynie (skarb II), Woli Sękowej i Sanoku (Białej Górze), [w:] W. Blajer, P. Kotowicz, M. Maciejewski (red.), Ku czci bogów i ludzi. Skarby z okolic Sanoka. Studium interdyscyplinarne, Sanok, 31–64.

Bober J.
1992 Sprawozdanie z badań na stanowisku z epoki brązu w Sanoku 1989 roku, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1985–1990”, 151–154.

Czopek S., Niemasik D., Pasterkiewicz W., Pelisiak A.
2014 Rzeszów, stanowisko 117 – osada wielokulturowa, Rzeszów.

Czopek S., Poradyło W.
2008 Warzyce, pow. Jasło, stan. 17 – osada z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, Rzeszów.

Drewniak K., Mazurek M.
2022 Osada kultury łużyckiej na stanowisku Jabłonica Ruska 1, [w:] M. Mazurek, A. Sznajdrowska-Pondel (red.), Jabłonica Ruska 1 – wielokulturowe stanowisko w dorzeczu górnego Sanu, Rzeszów, 33–107.

Drewniak K., Mazurek M., Okońska-Bulas M., Pawłowski D., Pluciński D., Sznajdrowska-Pondel A.
2024 Opracowanie wyników badań archeologicznych przeprowadzonych w związku z planowaną budową drogi ekspresowej S19 na odcinku Miejsce Piastowe – Dukla na stanowisku Równe 4 (112-73/93), gm. Dukla, maszynopis w archiwum GDDKiA, oddział Rzeszów, Rzeszów.

Gancarski J.
1989 Badania sondażowe na stanowisku nr 3 w Niepli, gmina Jasło, i na stanowisku nr 2 w Sieklówce Górnej, gmina Kołaczyce, woj. krośnieńskie, „Acta Archaeologica Carpathica” 28, 183–194.
1992 Sprawozdanie z ratowniczych badań wykopaliskowych na stanowisku nr 14 we Wrocance, gm. Tarnowiec, [w:] A. Muzyczuk, J. Ginalski (red.), Badania archeologiczne w województwie krośnieńskim w latach 1990–1991, Krosno, 14–19.

Gedl M.
1994 Cmentarzysko z epoki brązu w Bachórzu-Chodorówce, Kraków.
1998 Młodsza epoka brązu we wschodniej części polskich Karpat, Kraków.

Ginalski J.
1992 Osada wielokulturowa w Ladzinie, gm. Rymanów, st. 12, [w:] A. Muzyczuk, J. Ginalski (red.), Badania archeologiczne w województwie krośnieńskim w latach 1990–1991, Krosno, 11–13.

Glinianowicz M., Kadrow S., Kotowicz P.N., Nowak A., Poradyło W.
2016 Boratyn, pow. jarosławski, stan. 17. Materiały z osad kultury mierzanowickiej i grupy tarnobrzeskiej oraz cmentarzyska wczesnośredniowiecznego, Rzeszów.

Hozer M.
2009 Materiały kultury łużyckiej ze stanowiska nr 4 i 5 w Terliczce, pow. Rzeszów, [w:] S. Czopek, K. Trybała-Zawiślak (red.), Tarnobrzeska kultura łużycka – źródła i interpretacje, Rzeszów, 313–351.

Jarosz P.
2015 Osadnictwo kultury mierzanowickiej na stanowisku 6 w Zakrzowcu, pow. wielicki, [w:] J. Górski, P. Jarosz (red.), Wielofazowe osady kultury mierzanowickiej w Targowisku i Zakrzowcu na Pogórzu Wielickim, (=Via Archaeologica. Źródła z badań wykopaliskowych na trasie autostrady A4 w Małopolsce), Kraków, 183–216.

Kadrow S.
1991 Iwanowice, stanowisko Babia Góra. Rozwój przestrzenny osady z wczesnego okresu epoki brązu. Kraków.

Kotowicz P.
2022 Uwagi o okolicznościach odkrycia i dotychczasowych pracach nad depozytami z Falejówki (skarb II), Międzybrodzia, Sanoka (Białej Góry), Woli Sękowej i Zarszyna (skarb II), [w:] W. Blajer, P. Kotowicz, M. Maciejewski (red.), Ku czci bogów i ludzi. Skarby z okolic Sanoka. Studium interdyscyplinarne, Sanok, 9–30.

Machnik J., Pavliv D., Petehyryč V.
2006 Wyniki polsko-ukraińskich badań wykopaliskowych we wsi Byków, koło Drohobycza w roku 2005, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” rok 2005/2006, 277–282.

Madyda-Legutko R.
1995 Sytuacja kulturowa we wczesnej epoce żelaza na terenie polskiej części Karpat Zachodnich, [w:] J. Szydłowski (red.), Dziedzictwo kulturowe epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na Górnym Śląsku i w Małopolsce, „Śląskie Prace Prahistoryczne” 4, Katowice,
 241–265.

Mazurek M., Sznajdrowska-Pondel A.
2024 Osada z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na stanowisku Sanok 59-60, [w:] M. Mazurek, A. Sznajdrowska-Pondel (red.), Sanok 58 i 59-60 – kompleks stanowisk z epoki brązu i epoki żelaza w dorzeczu górnego Sanu, Rzeszów, w tym tomie.

Michalski J.
1983 Zagadnienia systematyzacji i interpretacji obiektów nieruchomych (ze studiów nad osadami otwartymi kultury łużyckiej), „Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne” 5, 135–195.

Moskwa K.
1976 Kultura łużycka w południowo-wschodniej Polsce, Rzeszów.

Muzyczuk A., Pohorska-Kleja E.
1994 Wyniki badań wykopaliskowych w Hłomczy, gm. Sanok, woj. krośnieńskie w latach 1981–1985, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za rok 1993”, 55–154.

Parczewski M.
1997 Trzynasty sezon badań wykopaliskowych w Bachórzu na stanowisku 16, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” 18, 195–209.
1999 Czternasty sezon badań wykopaliskowych na stanowisku 16 w Bachórzu, pow. Rzeszów, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” 20, 339–350.
2000 Piętnasty sezon badań wykopaliskowych na stanowisku 16 w Bachórzu, pow. Rzeszów, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” 21, 271–283.

Pohorska-Kleja E., Zielińska M.
1992 Osada z epoki brązu w Sanoku, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1991–1992”, 159–161.

Poleska P.
Die früheisenzeitliche Siedlung in Korczyna, powiat Gorlice, Fundstelle 13, „Acta Archaeologica Carpathica” 42–43, 59–107.

Tokarczyk T., Ocadryga-Tokarczyk E.
2019 Opracowanie wyników archeologicznych badań wykopaliskowych na stanowisku nr 42 w Sanoku, maszynopis w archiwum GDDKiA, oddział Rzeszów, Rzeszów.

Zielińska M.
2005 Osada i cmentarzysko z młodszej epoki brązu w Sanoku-Olchowcach, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” 26, 165–202.

<<< Poprzedni

Spis treści

Następny >>>