Informacje wstępne o stanowisku Sanok 59/60

Wprowadzenie i historia badań

Stanowiska Sanok 59 i 60 zostały odkryte w 1984 roku w trakcie badań powierzchniowych realizowanych na potrzeby Archeologicznego Zdjęcia Polski. Prace przeprowadziła mgr Elżbieta Pohorska-Kleja z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pozyskano wówczas łącznie z obydwóch stanowisk 14 fragmentów ceramiki pradziejowej oraz 6 fragmentów ceramiki z okresu wpływów rzymskich.

W listopadzie 2015 roku przeprowadzono powierzchniowe badania weryfikacyjne stanowisk. Prace prowadzone przez Martę Połtowicz-Bobak i Adama Nowaka z ramienia Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego ze względu na niedostępność terenu miały wynik negatywny (Połtowicz-Bobak, Nowak 2015). W dniach od 12 do 16 października 2016 roku Archeologiczna Pracownia Badawcza „Thor” na stanowisku Sanok 60 przeprowadziła badania sondażowe. Pracami kierowała mgr Anna Szulczewska. W wykopie sondażowym o wymiarach 5 × 20 m zarejestrowano 7 zabytków, w tym 3 fragmenty ceramiki z okresu rzymskiego, ciężarek tkacki oraz przedmioty wykonane z kamienia, żelaza i miedzi (Pachulski, Smaruj 2016, s. 57–58).

Ratownicze, szerokopłaszczyznowe badania wykopaliskowe wykonano w terminie 22.08.2017 – 8.06.2018 r. na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. Na stanowisku 59 realizował je zespół archeologów Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego pod kierownictwem Mirosława Mazurka, a następnie Michała Grabowskiego, natomiast na stanowisku 60 kierownikiem prac była Aleksandra Sznajdrowska-Pondel. Koordynatorami prac terenowych w obydwóch przypadkach byli Konrad Drewniak i Mirosław Mazurek. W badaniach wzięli udział również Piotr Kotowicz, Anna Okoniewska, Jakub Pałys, Damian Pawłowski, Joanna Pilszyk oraz Dymitr Verteletskyi. Do badań ratowniczych poprzedzających budowę obwodnicy Sanoka w ciągu drogi krajowej nr 28 Zator–Medyka preliminowano powierzchnię 201,3 ara na stanowisku nr 59 oraz 55,1 ara powierzchni na stanowisku nr 60. Ostatecznie w wyniku poszerzeń przebadano 422,20 ara na pierwszym stanowisku i 139,86 na drugim. Łącznie została zadokumentowana powierzchnia 562,06 ara (Mazurek 2018, s. 5).

Sanok, stan. 59–60. Lokalizacja stanowiska na podkładzie mapy topograficznej (źródło mapy: GUGiK)

Pierwotnie stanowiska te wyznaczone były w odległości ok. 150 metrów od siebie. Jednak w trakcie prowadzonych badań zarówno jedno, jak i drugie wielokrotnie było poszerzane, co doprowadziło do połączenia ich w jeden kompleks. Granica pomiędzy nimi jest całkowicie umowna i wynikła z kolejności wydawania decyzji na poszczególne poszerzenia. Najlepszym tego przykładem jest studnia o numerze 2145, która znajduje się dokładnie na linii rozdzielającej Sanok 59 i 60. Ponadto występowanie obiektów o identycznej chronologii (szczególnie w przypadku okresu rzymskiego) na obydwu stanowiskach wskazywało, że mamy tutaj do czynienia z rozległym kompleksem osadniczym. W związku z tym zdecydowano się na wspólne opracowanie wyników badań.

Prace archeologiczne na stanowisku rozpoczęto po wycince, uprzątnięciu drzew i krzewów oraz wyznaczeniu granic przebiegu obwodnicy. W ich trakcie odkryto 3743 obiekty, w tym 1 obiekt z ceramiką kultury mierzanowickiej, 249 jam datowanych na późną epokę brązu i wczesną epokę żelaza, 6 z okresu lateńskiego, 1831 obiektów z okresu rzymskiego, 27 jam pradziejowych, 211 obiektów nowożytnych oraz 21 okopów związanych z II wojną światową (tabela 3.1).

Sanok, stan. 59–60. Rzut poziomy i profil ob. 1476/59 (1) oraz ceramika z ob. 1476/59 (2) i 1773/59 (3)

Materiały kultury mierzanowickiej zarejestrowano jedynie w 1 obiekcie – 1476/59. Prócz tego kilka fragmentów ceramiki odkryto również na złożu wtórnym w obiekcie 1773/59. Charakterystyczne zdobienie w postaci podłużnych guzków pod krawędzią wskazuje, że jakiegoś rodzaju krótkotrwałe osadnictwo funkcjonowało na stanowisku 59–60 w późnej fazie wspomnianej kultury (Bulas et al. 2019, s. 56–57). Ze względu na brak cech charakterystycznych w publikacji nie uwzględniono materiałów nowożytnych. Specyfika materiałów i obiektów z czasów II wojny światowej powoduje natomiast, że wymagają one odrębnego omówienia i planowane jest ich opracowanie w niedalekiej przyszłości.

Podczas badań po odhumusowaniu – do głębokości 30–40 cm, dokumentowano wyplantowane ary i wyznaczano obiekty, które czytelnie wyodrębniały się na tle calca. Dla stanowiska wykonano standardową dokumentację fotograficzną i rysunkową, a także wykonano pomiary w postaci niwelacji. Wszystkie obiekty dzielono na dwie połowy (A i B) za pomocą cięcia profilowego zakładanego po dłuższej osi jamy. W pierwszej kolejności eksplorowano część A, a po zadokumentowaniu profilu dokopywano część B. Inaczej postąpiono z reliktami nowożytnych i rzymskich obiektów liniowych, którym zakładano profile na granicach arów. Szczególnie trudne w eksploracji były bardzo rozległe glinianki z okresu rzymskiego. W ich przypadku najpierw ściągano 10-centymetrową warstwę na powierzchni jednego ara. Zazwyczaj obiekt dzielił się na mniejsze części, którym nadawano kolejne numery i zakładano odrębne linie profilowe. Profil obiektu głównego zazwyczaj dokumentowany był na granicy arów. Wiele trudności sprawiała również eksploracja studni. Znajdowały się one w zabagnionym obniżeniu terenowym (okresowo zamieniającym się w ciek wodny), co powodowało szybkie podmywanie ścian wykopu i zawalanie się profili. W takich sytuacjach rezygnowano z dokumentowania rzutów i skupiano się na odczyszczeniu zachowanych konstrukcji drewnianych, zanim zostaną ponownie zalane przez wodę. Ze względu na wspólne opracowanie wyników badań z dwóch stanowisk zaszła konieczność dodania do numerów obiektów oznaczeń: /59 i /60, aby podczas analizy nie dochodziło do dublowania się numeracji. Zmiany wprowadzono w inwentarzach (wersja elektroniczna), katalogu i na tablicach, natomiast w dokumentacji fotograficznej i rysunkowej pozostawiono pierwotne wersje numerów.

Sanok, stan. 59–60. Warunki panujące w trakcie badań – jesień

W granicach stanowiska pozostały obszary, na których z różnych powodów nie prowadzono prac wykopaliskowych. W zachodniej części stanowiska teren został odhumusowany jeszcze przed wyznaczeniem poszerzenia i ze względu na brak obiektów w tej strefie wyłączono ją z badań. Na arach G39-G41 znajdował się natomiast teren zielony, który całkowicie wykluczono z prac ziemnych. Obszary wyłączone we wschodniej części stanowiska, zarówno na pasach 52-54, jak i 67-70 związane były z wysokim poziomem wód gruntowych, które w warunkach jesienno-zimowych zalewały regularnie te strefy i uniemożliwiły prowadzenie tam badań.

Sanok, stan. 59–60. Warunki panujące w trakcie badań – zima

Zdecydowana większość obiektów została zadokumentowana w ciężkich warunkach atmosferycznych. Od początku października często występowały intensywne opady deszczu przy bardzo niskich temperaturach, które powodowały, że grunt cały czas był rozmoknięty. Takie warunki w połączeniu z bardzo ciężką gliną sprawiały, że nawet przemieszczanie się po wykopie nastręczało wiele trudności, nie wspominając o eksploracji obiektów archeologicznych. W listopadzie wystąpiły zaledwie pojedyncze dni, w trakcie których można było prowadzić wykopaliska, natomiast w grudniu warunki były na tyle ciężkie, że badania zostały praktycznie wstrzymane. Miało to zdecydowanie negatywny wpływ na jakość prowadzonych badań oraz poziom dokumentacji, jednak ani WUOZ delegatura w Krośnie, ani GDDKiA Oddział w Rzeszowie nie zdecydowały się w tym czasie na wstrzymanie prac. Również przedstawiciele Narodowego Instytutu Dziedzictwa uczestniczący w licznych odbiorach w żaden sposób nie zareagowali na niemetodyczne prowadzenie badań. Formalne wstrzymanie nastąpiło dopiero 14 grudnia 2017 roku decyzją PWKZ delegatura w Krośnie (K-ZA.5161.63.2017.ŁDZ). 4 stycznia 2018 roku decyzja została jednak cofnięta i mimo zalegającej warstwy śniegu i często minusowych temperatur badania zostały wznowione. Takie warunki atmosferyczne utrzymywały się do końca marca, ale badania archeologiczne były nadal prowadzone.

Lokalizacja stanowiska i sytuacja geomorfologiczna

Teren, na którym wyróżniono badane stanowisko, położony jest w obrębie Pogórza Bukowskiego, będącego częścią Pogórza Środkowobeskidzkiego w Zewnętrznych Karpatach Zachodnich (Ćwik et al. 2021; Solon et al. 2018). Specyfikę tego obszaru szerzej omówiono w rozdziale dotyczącym sąsiedniego stanowiska – Sanok 58, które oddalone było w linii prostej o ok. 600 m na północny zachód od Sanoka 59-60 (Mazurek, Sznajdrowska-Pondel 2024, w tym tomie). Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na specyfikę lokalnych warunków środowiskowych w kontekście lokowania osad z epoki brązu i epoki żelaza na stanowisku Sanok 59-60. Rozciągało się ono na długości ok. 600 m i zajmowało w rzeczywistości kilka form terenowych. W części zachodniej (Sanok 59) obiekty zlokalizowane były ok. 300 m od odnogi potoku Płowieckiego na kulminacji wyniesienia i jego północnym oraz wschodnim stoku. Część wschodnia (Sanok 60) była położona już nisko, u podnóża stoku. Analiza modelu cieniowanego wskazuje, że tutaj również istniało niewielkie wyniesienie o przebiegu północno-południowym, które od zachodu ograniczone było obniżeniem terenu, od wschodu natomiast dolinką potoku Dworzyska.

Sanok, stan. 59–60. Rejon stanowiska na Numerycznym Modelem Terenu (dalej: NMT) połączonym z modelem
cieniowanym (źródło mapy: GUGiK)

Stanowisko zlokalizowane jest na glebie brunatnej. W jego wschodniej części, w obniżeniu terenu dodatkowo rejestruje się zdegradowaną czarną ziemię. Obydwie zostały wytworzone z glin średnich, pylastych. Przy czym w przypadku gleb brunatnych występowały dodatkowo utwory skaliste (Mapa glebowo-rolnicza…). Taka budowa geologiczna powodowała, że były one ciężko przepuszczalne dla wody. W wielu miejscach na stanowisku po ściągnięciu warstwy humusu o miąższości kilkudziesięciu centymetrów na powierzchni wykopu uwidaczniał się właśnie flisz karpacki. Jego pasy znajdowały się co kilkadziesiąt metrów i zorientowane były po kierunku NW – SE. Społeczności pradziejowe ewidentnie starały się unikać wkopów w tych miejscach, ale często zdarzało się, że dno obiektu opierało się o skałę. Bardzo ciężkie podłoże glebowe w czasach obecnych sprawiło kopiącym archeologom dużo trudności, tak więc tym bardziej dla rolniczych społeczności z epoki brązu czy okresu rzymskiego musiał to być teren bardzo trudny do zagospodarowania.

Sanok, stan. 59–60. Mapa spadków w połączeniu z modelem cieniowanym oraz profil hipsometryczny stanowiska (źródło mapy: GUGiK)

Dodatkową przeszkodą (szczególnie dla osady datowanej na epokę brązu) musiało być położenie na dosyć stromym stoku, opadającym w kierunku wschodnim. Dosyć nietypowa wydaje się stosunkowo pusta przestrzeń na samej kulminacji wzgórza o wysokości 352,6 m n.p.m. Ciężko stwierdzić, czy był to wynik warunków atmosferycznych (np. porywistych wiatrów w okresie zimowym, który na terenach południowo-wschodniej Polski wieje głównie z kierunku zachodniego), czy też miała miejsce jakaś niwelacja terenu w okresie późniejszym (obiekty położone na wyniesieniu były zdecydowanie płytsze niż te znajdujące się na stoku).

Sanok, stan. 59–60. Dno obiektu z widocznym fliszem karpackim

Zdecydowanie lepsze położenie wybrała ludność zasiedlająca ten obszar w okresie rzymskim. Przebadana część osady zlokalizowana jest zdecydowanie niżej (u podnóża stoku), gdzie spadek terenu jest zdecydowanie łagodniejszy. Dodatkowym atutem na pewno było zagospodarowane zabagnione obniżenie terenu (okresowo zamieniające się w niewielki ciek wodny) zwiększające dostępność do wody. Część wschodnia osady zlokalizowana została na podwyższeniu terenowym, które opada bezpośrednio do dolinki z bezimiennym ciekiem wodnym, docelowo wpadającym do Sanu. Najniższy punkt stanowiska znajduje się na ok. 305 m n.p.m., tak więc różnica wysokości na stanowiskach osiąga prawie 50 metrów.

Wybór lokalizacji osad w pradziejach ustalony był przez szereg czynników, takich jak: dostępność do wody pitnej, użyteczność terenu do uprawy roślin i hodowli, możliwość pozyskania surowców naturalnych, istnienie szlaków komunikacyjnych oraz bezpieczeństwo (Jankuhn 2004, s. 95). Tym bardziej dziwi fakt, że tak duże osady (szczególnie datowana na okres rzymski) znajdują się kilka kilometrów od doliny Sanu, która zapewniała zarówno lepszy dostęp do wody, jak i do traktów komunikacyjnych. Wydaje się, że musiały istnieć jakieś inne powody (czynniki polityczne, demograficzne), które spowodowały, że społeczności zamieszkujące osady w Sanoku 59-60 nie osiedliły się na terenie, który potencjalnie był znacznie lepszy do życia.

Literatura

Bulas J., Mazurek M., Okońska M., Poradyło W.
2019 Wielokulturowe stanowisko 59-60 w Sanoku w świetle badań wykopaliskowych z lat 2017–2018, „Raport” 14, 55–81.

Ćwik A., Szpara K., Krąż P., Łanczont M., Ziaja W., Chabudziński Ł.
2021 Pogórze Środkowobeskidzkie, [w:] A. Richling, J. Solon, A. Macias, J. Balon, J. Borzyszkowski, M. Kistowski (red.), Regionalna geografia fizyczna Polski, Poznań, 497–508.

Jankuhn H.
2004 Wprowadzenie do archeologii osadnictwa, Poznań.

Mapa glebowo-rolnicza w skali 1:5000 z zasobów WODGiK w Rzeszowie.

Mazurek M. (red.)
2018 Opracowanie wyników ratowniczych badań wykopaliskowych na stanowiskach Sanok 59 i Sanok 60, pow. sanocki, maszynopis w archiwum GDDKiA, oddział Rzeszów, Rzeszów.

Pachulski P., Smaruj A.
2016 Opracowanie wyników badań sondażowych prowadzonych na 9 stanowiskach archeologicznych na trasie planowanej budowy obwodnicy miasta Sanok w ciągu drogi krajowej nr 28 Zator–Medyka, maszynopis w archiwum GDDKiA, oddział Rzeszów, Rzeszów.

Połtowicz-Bobak M., Nowak A.
2015 Opracowanie ratowniczych rozpoznawczych badań powierzchniowych na trasie planowanej budowy obwodnicy miasta Sanoka w ciągu drogi krajowej nr 28 Zator–Medyka, maszynopis w archiwum GDDKiA, oddział Rzeszów, Rzeszów.

Solon J., Borzyszkowski J., Bidłasik M., Richling A., Badora K., Balon J., Brzezińska-Wójcik T., Chabudziński Ł., Dobrowolski R., Grzegorczyk I., Jodłowski M., Kistowski M., Kot R., Krąż P., Lechnio J., Macias A., Majchrowska A., Malinowska E., Migoń P., Myga-Piątek U., Nita J., Papińska E., Rodzik J., Strzyż M., Terpiłowski S., Ziaja W.
2018 Physico-geographical mesoregions of Poland: verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, „Geographia Polonica” 91/2, 143–169.